Het Bijenhuis • Vakkennis Varroa
Een praktische gids voor jou als imker. Wat elk zuur doet, wanneer je het inzet en waarom de juiste keuze het verschil maakt tussen een volk dat de winter haalt en een volk dat het niet redt.
Varroa destructor is met afstand de grootste bedreiging voor de Europese honingbij. Onderzoek van bijen@wur laat zien dat zestig tot zeventig procent van de wintersterfte bij onderzochte volken direct te herleiden is naar deze mijt.[1] Toch is die sterfte in de meeste gevallen te voorkomen. Niet door meer te bestrijden, maar door slimmer te bestrijden. In deze gids nemen we je mee door de zuren die je bij Het Bijenhuis vindt: mierenzuur, oxaalzuur en ijsazijn. Daarnaast bespreken we Thymovar en Apiguard, twee thymolproducten die je als alternatief voor mierenzuur kunt inzetten. We leggen uit hoe elk middel werkt, wanneer je het inzet en waarom je ze niet zomaar door elkaar kunt gebruiken.
Voor we de diepte ingaan, hier alvast een kort overzicht van de zuren en de thymolalternatieven. Zo weet je meteen waar je moet zijn.
Wordt verdampt in de kast. Is het enige middel dat ook mijten in het gesloten broed doodt. Voor de zomerbehandeling. Bekijk mierenzuur
Thymolstrips of -gel, als alternatief voor mierenzuur in de zomer. Bekijk Thymovar · Bekijk Apiguard
Oxaalzuur wordt binnen de imkerij voor verschillende toepassingen gebruikt en is verkrijgbaar in verschillende vormen. Welke toepassing geschikt is, hangt af van het doel en de gebruiksinstructies van het betreffende product.
Géén varroamiddel. Ontsmet lege raten tegen nosema en wasmot. Bekijk ijsazijn
Een enkele varroamijt is voor een bijenvolk geen ramp. Het probleem ontstaat door aantallen, timing en de virussen die de mijt meebrengt. Vanaf het voorjaar groeit de mijtpopulatie mee met het broednest. Rond augustus krimpt het broednest, maar de mijtpopulatie blijft even groot. Daardoor stijgt het percentage besmet broed juist op het moment dat de winterbijen gevormd worden.[1] Winterbijen die als pop geparasiteerd zijn, hebben minder vitellogenine: het opslageiwit dat een bij nodig heeft om de winter door te komen. Zo'n bij veroudert sneller en overleeft de winter vaak niet.[1]
Dat maakt timing minstens zo belangrijk als het middel zelf. Elk zuur heeft zijn eigen sterke moment in het jaar, en die momenten lopen niet gelijk.
Mierenzuur en oxaalzuur komen van nature al voor in honing, zij het in zeer kleine hoeveelheden. Bij een varroabehandeling wordt dus geen volledig lichaamsvreemde stof gebruikt, maar tijdelijk de concentratie verhoogd van een stof die van nature al aanwezig is. Juist omdat deze organische zuren effectief zijn tegen varroa en bij correct gebruik nauwelijks blijvende residuen in honing en was achterlaten, worden ze veel toegepast als alternatief voor synthetische acariciden.[1]
Mierenzuur is een vluchtig organisch zuur. Je laat het gecontroleerd verdampen in de kast, meestal met een verdamper. Het bijzondere aan mierenzuur is dat het als gas ook doordringt tot in gesloten broedcellen. Daar zitten op sommige momenten juist de meeste mijten verstopt, want varroa heeft een sterke voorkeur voor broed en plant zich daar acht tot tien keer vaker voort dan wanneer deze zich op de werksterbroed bevindt.[1] Oxaalzuur kan die mijten niet bereiken. Mierenzuur wel. Dat maakt het de enige logische keuze zolang er nog volop broed in de kast zit.
Bij correcte toepassing is een effectiviteit van 25% tot 95% haalbaar, maar de uitkomst hangt sterk af van de hoeveelheid gesloten broed en de buitentemperatuur concentratie.[1] Werk daarom altijd met een verdamper, zoals de bekende Liebig verdamper of Apidea mierenzuur verdamper, in plaats van losse verdamping. Zo houd je grip op de dosering.
De mierenzuurbehandeling hoort thuis in juli en augustus. Dit is bewust vroeger dan sommige bijsluiters aangeven, en daar is een goede reden voor. Winterbijen worden vanaf september gevormd, en juist die generatie moet gezond zijn.[1] Rond je de behandeling daarom uiterlijk eind augustus af.[1]
Het gas verspreidt zich door de hele kast.
Als enige behandeling doodt mierenzuur ook mijten die zich al voortplanten in verzegelde cellen.
Mierenzuur veroorzaakt brandwonden bij huidcontact. Handschoenen en een veiligheidsbril zijn een must.
Buiten dit venster is de kans op een goed resultaat kleiner.
Naast mierenzuur zijn Thymovar en Apiguard de meest gebruikte middelen tegen varroa in de zomerperiode. Beide zijn gebaseerd op thymol, een plantaardige stof, in plaats van op een zuur. Net als mierenzuur zijn het geregistreerde diergeneesmiddelen, en voor imkers die liever niet met een corrosief zuur werken zijn ze een prettig alternatief.
Textielstrips gedrenkt in thymol (REG NL 10330), die je op de bovenlatten legt. De thymol verdampt geleidelijk en bestrijdt de mijten via de damp. Ververs na twee to drie weken
Een gel met dezelfde werkzame stof (REG NL 10038), die je open op een toplat of raampje in het broednest zet. Ververs het bakje na twee tot drie weken.
Net als mierenzuur horen deze middelen thuis in de periode na de laatste honingoogst, vóór de winterbijen worden gevormd. Werk ook hier altijd volgens de bijsluiter: de buitentemperatuur is, net als bij mierenzuur, van invloed op het resultaat.
Oxaalzuur werkt iets anders dan mierenzuur. Het is niet vluchtig genoeg om gesloten cellen binnen te dringen. Mijten gaan waarschijnlijk dood door directe blootstelling aan de hoge zuurgraad, en dat werkt alleen als de mijt zich op een bij bevindt, niet als ze veilig weggestopt zit onder een wasdekseltje.[1] Daarom is de gouden regel bij oxaalzuur simpel: geen gesloten broed in het volk tijdens de behandeling. Is die voorwaarde vervuld, dan is oxaalzuur met een effectiviteit van negentig tot negenennegentig procent een van de krachtigste middelen die je hebt.[1]
Bij Het Bijenhuis vind je oxaalzuur in verschillende vormen, en het verschil zit niet in de werkzame stof maar in het gebruiksgemak.
Oxuvar is een panklare oxaalzuuroplossing (REG NL 116565) die je niet zelf hoeft af te wegen of op te lossen. Je mengt de vloeistof volgens de bijsluiter met water of suiker en past de oplossing toe met de sproei of druppelmethode. Omdat de dosering al vaststaat, is de kans op een verkeerde concentratie klein. Dat maakt Oxuvar prettig voor een snelle behandeling of voor imkers die liever niet zelf met kristallen en oplossingen werken.
Gebruik het alleen wanneer er geen gesloten broed in het volk zit, dus vrijwel altijd in de broedloze periode.
Hier komt het belangrijkste onderscheid van dit artikel. IJsazijn, oftewel geconcentreerd azijnzuur, hoort niet in hetzelfde rijtje thuis als de andere drie zuren. Het is geen varroamiddel en mag ook nooit op een levend bijenvolk toegepast worden. De concentratie is daarvoor veel te hoog en zou de bijen doden.
Waar ijsazijn wel voor dient is het ontsmetten van lege raten tijdens de opslag. Lege ramen en honingkamers die je buiten het seizoen bewaart zijn kwetsbaar voor nosemasporen en voor de eitjes en larven van de wasmot. Door de stapel kamers goed af te sluiten, en een schaaltje of doek met ijsazijn te laten verdampen, ontsmet je het materiaal zonder dat er een bij aan te pas komt. Na de behandeling laat je de supers eerst goed uitwasemen voordat je ze weer op een volk zet. Want je volk moet je rustig houden met harde hand!
Het gebruik van ijsazijn is een algemene, breed toegepaste imkerspraktijk voor materiaalhygiëne, en staat los van de varroabestrijding. Zie het als het schoonmaken van raten tussen twee seizoenen door: geen directe aanval op de mijt, maar wel een voorwaarde voor een gezonde start in het nieuwe seizoen.
Zet je alle informatie naast elkaar, dan ontstaat een logisch jaarritme. Onderstaand overzicht helpt je in één oogopslag te bepalen waar je in het seizoen staat en welk product daarbij hoort.
| Moment | Doel | Zuur | Waarom |
|---|---|---|---|
| Mei tot juli | Mijten opruimen tijdens zwermverhindering | Oxaalzuur | Benut de kunstmatige broedloze periode |
| Juli en augustus | Hoofdbehandeling vóór de winterbijen | Mierenzuur | Enige middel dat ook in gesloten broed werkt |
| Juli en augustus | Alternatief voor mierenzuur | Thymovar of Apiguard | Thymolproducten, prettig alternatief voor een zuur |
| December en januari | Restpopulatie opruimen voor een schone start | Oxaalzuur | Volk zit op tros en is vrijwel broedloos |
| Najaar, bij opslag van leeg materiaal | Voorkomen van nosema en wasmot | IJsazijn | Beschermt lege raten, geen varroamiddel |
Werk met een vast schema over het jaar, in plaats van te bestrijden op basis van het aantal mijten dat op de bodemplank valt. Mijtval tijdens een behandeling is namelijk een misleidende graadmeter. Een bijenhouder die vierduizend mijten telt, kan denken dat het goed gewerkt heeft, terwijl er bij een lagere effectiviteit alsnog duizend mijten achterblijven die het volk in de winter alsnog fataal worden.[1] Andersom kan een lage mijtval juist duiden op een mislukte behandeling. Tellen tijdens de behandeling zegt dus weinig over hoeveel mijten er nog leven.
Een vast schema voorkomt die valkuil. Denk aan een menu met drie gangen, verspreid over het jaar.
Een jaarplan in drie gangen
Verwijder verzegeld darrenraat als aanvullende maatregel. Dit vangt een deel van de mijten weg, maar is op zichzelf niet genoeg.[1]
Kies mierenzuur, Thymovar of Apiguard, of combineer zwermverhindering met oxaalzuur sproeien. Rond dit uiterlijk eind augustus af.
Ruim de restpopulatie op met oxaalzuur, druppelen, zodat het volk het voorjaar schoon start.
Oogst geen honing die tijdens of tot een week na een behandeling verzameld is. Zet in de praktijk de zomerhoning vóór de behandeling op de kast af, en plaats een honingkamer pas weer een week nadat de varroabestrijding is afgerond. Oogst daarna alleen uit een honingkamer die niet tijdens de behandeling op het volk heeft gestaan.[1]
Mierenzuur, oxaalzuur en ijsazijn zijn alle drie effectief, en alle drie vragen om respect, want het zijn corrosieve stoffen. Onderstaande basisregels gelden voor elk van de drie. Thymovar en Apiguard zijn minder agressief voor je huid, maar volg ook daarbij altijd de bijsluiter en draag handschoenen.
Bij het werken met oxaalzuur en bij verdamping is een goed masker geen overbodige luxe.
Alle drie de zuren zijn corrosief en kunnen bij contact met huid of ogen schade veroorzaken.
Zorg dat je direct kunt spoelen bij contact met een van de zuren.
Neem een mobiele telefoon mee naar de bijenstand en raadpleeg direct een huisarts bij klachten.
Haal de oplossing ruim op tijd uit de koelkast, anders verdampt het te snel uit de fles.
Houd alle zuren buiten bereik van kinderen en zorg voor voldoende ventilatie in de bijenstal.
Zelf mierenzuur of oxaalzuur mengen op basis van een online recept lijkt goedkoper, maar de kans op een verkeerde concentratie is groot. Een te lage dosis laat mijten leven, en een te hoge dosis kan bijen en broed schaden. Kant-en-klare oplossingen zoals mierenzuur 60% en 85%, oxaalzuur, Oxuvar, Thymovar en Apiguard van Het Bijenhuis zijn getest op de juiste concentratie en komen met heldere gebruiksaanwijzingen. Dat scheelt reken- en weegwerk, en vooral: het scheelt risico voor je volk.
Wageningen UR sluit haar brochure over varroa af met tien basisregels. Wij zetten de belangrijkste voor jou op een rij.[1]
Eén behandeling per seizoen is meestal niet genoeg om de populatie laag te houden.
Plan je momenten vooraf, in plaats van te reageren op wat je in de kast aantreft.
Mijten liften mee op bijen. Eén onbehandeld volk kan een hele stand herbesmetten.
En alleen uit kamers die niet tijdens de behandeling op het volk hebben gestaan.
Van mierenzuur voor de zomerbehandeling tot Oxuvar voor een schone winterstart: het Bijenhuis levert kant-en-klare oplossingen met de juiste concentratie en heldere instructies.
Let op: wetgeving rond de toelating van bestrijdingsmiddelen tegen varroa kan wijzigen. Controleer bij twijfel de actuele status en volg altijd de bijsluiter van het gekozen product.
Lees ook onze andere blogposts:
